Eerst leer ik de opdrachtgever kennen en verken ik de opdracht en de context. De context verken je natuurlijk door daadwerkelijk rond te kijken op de plek, maar een sterke aanvulling daarop is het bestuderen van kaarten.
Ik kan eindeloos kijken naar kaarten. Websites zoals Topotijdreis fascineren mij enorm. Met een simpele slider beweeg je daar door verschillende tijdlagen heen en zie je hoe het Nederlandse landschap zich door de jaren heen heeft ontwikkeld. Oude structuren verdwijnen soms uit het zicht, maar blijken vaak nog altijd aanwezig in het huidige stratenpatroon, perceelgrenzen of groenstructuren. Ook thuis liggen verschillende atlassen waar ik graag doorheen blader, boeken zoals De geschiedenis van Nederland in 100 kaarten of dikke atlassen vol thematische kaarten van Amsterdam. Het mooie van dat soort boeken is dat je ze op iedere willekeurige pagina kunt openslaan en altijd weer iets nieuws ontdekt.
Oekraïne leek op een gigantische vis, Finland op een slak, Noorwegen op een ruggengraat.
Als kind had ik een spelletje op mijn computer dat bij De Grote Bosatlas hoorde. Er zweefden verschillende landen door het beeld en die moest je dan met je muis op de juiste plek in Europa plaatsen. Oekraïne leek op een gigantische vis, Finland op een slak, Noorwegen op een ruggengraat, Oostenrijk was een soort kikkervisje en bij Zwitserland moest ik vaak aan een wildzwijn denken, maar dat vraagt misschien wat meer fantasie.
Vooral historische, topografische en thematische kaarten zijn interessant. Op websites zoals Atlas Leefomgeving kun je bijvoorbeeld eindeloos kaarten bekijken over groenstructuren, bodemsoorten, water, geluid of hittestress. Hoe langer je kijkt, hoe meer patronen van de bodemstructuur zichtbaar worden.
Kaarten vertellen namelijk veel meer dan alleen waar wegen en gebouwen liggen. Ze vertellen iets over de geschiedenis en de logica van een plek. Over zonoriëntaties, groenstructuren, waterlopen, straatprofielen en de manier waarop mensen zich door een wijk bewegen. Verschillende wijken hebben verschillende kwaliteiten, en op kaarten worden die vaak verrassend leesbaar.
Die verkenning van de context vormt voor mij een belangrijk onderdeel van het ontwerpproces. Bij een project in Goes liet de kaart zien hoe de stad in de loop van de twintigste eeuw een oud boerenerf had opgeslokt. Dat inzicht was bepalend voor het ontwerp: in plaats van het landelijke karakter te negeren, werd het juist als bijzondere kwaliteit gekoesterd. De nieuwe woningen kregen de vorm van schuren, gepositioneerd op de plekken waar schuren stonden of zouden kunnen staan. Zo bleef het gezamenlijke erf, het hart van het karakter van de plek, bewaard terwijl er toch ruimte ontstond voor nieuwe woningen.
Bij de voormalige synagoge in Culemborg vertelden historische kaarten en foto’s een ander verhaal. De synagoge lijkt nu als een vrijstaand eiland in de stad te liggen, omgeven door parkeerplaatsen. Maar op oude kaarten was dat anders: het gebouw was onderdeel van een stedelijke context, met bebouwing rondom en een poort aan het einde van de Jodenkerkstraat. Die historische logica werd richtinggevend voor het ontwerp. Door een los gebouw achter de synagoge te plaatsen in plaats van een uitbouw te maken, wordt het historische stratenpatroon weer een klein beetje herkenbaarder en is de synagoge minder een vreemde kale plek in de stad.
Ontwerpen begint voor mij niet bij vorm, maar bij luisteren naar een plek. Een plek heeft een geschiedenis, een logica, een karakter en kaarten zijn een van de mooiste manieren om dat te horen. Hoe beter je leest wat er al is, hoe specifieker en eigener een ontwerp kan worden.
Daarom beginnen mijn projecten altijd met een kaart.
